گاهی ملکی در اختیار شخصی قرار میگیرد که مالک آن نیست؛ برای مثال، مستأجر پس از پایان مدت اجاره ملک را تخلیه نمیکند، یکی از شرکا بدون رضایت دیگران از تمام ملک استفاده میکند یا شخصی بدون اجازه مالک، ملکی را در تصرف خود میگیرد. در چنین شرایطی ممکن است مالک یا ذیحق بتواند بابت مدت استفاده از ملک، اجرتالمثل ایام تصرف را مطالبه کند.
اجرتالمثل، مبلغی است که در برابر استفاده از مال دیگری و با توجه به ارزش متعارف آن تعیین میشود. استحقاق مطالبه و میزان آن به نوع رابطه حقوقی طرفین، وجود یا فقدان اذن، مدت تصرف و اوضاعواحوال ملک بستگی دارد.
فهرست مطالب
اجرتالمثل ایام تصرف چیست؟
اجرتالمثل، عوض متعارف استفاده از مال یا انجام کار است؛ یعنی مبلغی که با توجه به عرف و ارزش روز و شرایط مورد، برای انتفاع از مال تعیین میشود. در دعوای ملکی، منظور معمولاً بهای متعارف استفاده از ملک در مدت تصرف است؛ حتی اگر میان مالک و متصرف قرارداد اجارهای وجود نداشته باشد.
اجرتالمثل با اجارهبهای قراردادی تفاوت دارد. اجارهبها مبلغی است که طرفین در قرارداد تعیین کردهاند؛ اما اجرتالمثل در نبود توافق معتبر یا در مواردی که قانون آن را مقرر میکند، با توجه به ارزش متعارف استفاده تعیین میشود.
مبنای قانونی مطالبه اجرتالمثل
مواد ۳۰۸ و ۳۱۱ قانون مدنی در زمینه غصب و لزوم رد عین مال، و ماده ۳۲۰ درباره مسئولیت غاصب نسبت به منافع مال مغصوب، از مبانی مهم قانونی در این حوزه هستند. همچنین ماده ۳۳۷ قانون مدنی مقرر میکند هرگاه کسی بر حسب اذن صریح یا ضمنی از مال غیر استیفا کند، مالک مستحق اجرتالمثل است؛ مگر اینکه معلوم شود اذن در انتفاع مجانی بوده است.
در روابط استیجاری نیز ماده ۴۹۴ قانون مدنی درباره آثار انقضای مدت اجاره و ادامه تصرف مستأجر، حسب مورد قابل توجه است. بنابراین، مبنای دعوا باید با توجه به منشأ تصرف و رابطه طرفین انتخاب شود.
شرایط مطالبه اجرتالمثل ملک
برای موفقیت در دعوا، خواهان باید ذیحق بودن خود نسبت به ملک یا منافع آن و مدت مورد مطالبه را اثبات کند. همچنین باید روشن شود خوانده در چه بازهای از ملک استفاده کرده و مبنای حقوقی مطالبه چیست. در برخی موارد، اثبات تصرف و انتفاع کافی است؛ در موارد دیگر، اذن، قرارداد یا توافق درباره مجانی بودن استفاده نیز باید بررسی شود.
اگر ملک در مالکیت مشاع چند نفر باشد، سهم خواهان و حدود حق او در مطالبه منافع اهمیت دارد. اگر تصرف با قرارداد اجاره یا اذن مالک آغاز شده باشد، پایان اذن یا قرارداد و تاریخ مطالبه نیز ممکن است در تعیین مسئولیت مؤثر باشد.
تفاوت تصرف با اجازه و بدون اجازه مالک
در تصرف بدون اذن، ممکن است حسب شرایط عنوان غصب و ضمان منافع مطرح شود. اما اگر استفاده با اذن مالک صورت گرفته باشد، باید مفاد اذن بررسی شود. مطابق ماده ۳۳۷ قانون مدنی، حتی در فرض اذن نیز اصل بر استحقاق اجرتالمثل است، مگر اینکه مجانی بودن انتفاع احراز شود.
بنابراین، صرف اینکه مالک در ابتدا اجازه ورود یا استفاده داده است، همیشه به معنای رایگان بودن استفاده نیست. در مقابل، اگر اذن بهصراحت یا با قرائن معتبر برای انتفاع مجانی بوده باشد، مطالبه اجرتالمثل برای همان دوره ممکن است با مانع روبهرو شود.
اجرتالمثل چگونه محاسبه میشود؟
میزان اجرتالمثل معمولاً با ارجاع موضوع به کارشناس رسمی دادگستری و با توجه به ویژگیهای ملک تعیین میشود. موقعیت جغرافیایی، مساحت، نوع کاربری، کیفیت بنا، امکانات، وضعیت بازار اجاره و مدت تصرف از عواملی هستند که میتوانند در ارزیابی اثر بگذارند.
کارشناس ممکن است ارزش منافع را برای دورههای زمانی مختلف جداگانه محاسبه کند؛ زیرا نرخ متعارف استفاده از ملک در طول زمان ثابت نیست. دادگاه پس از بررسی نظریه کارشناسی و اعتراض احتمالی طرفین، درباره میزان قابل حکم تصمیم میگیرد.
اجرتالمثل در املاک مشاع
در املاک مشاع، هر شریک در جزء جزء مال شریک است؛ بااینحال، استفاده انحصاری یکی از شرکا از تمام ملک میتواند حسب شرایط موجب مسئولیت او نسبت به سهم سایر شرکا در منافع شود. برای مطالبه باید میزان سهم خواهان، نحوه استفاده خوانده و اینکه آیا استفاده با رضایت یا توافق سایر شرکا بوده است بررسی شود.
صرف سکونت یکی از شرکا در ملک مشاع در همه پروندهها پاسخ یکسانی ندارد؛ توافق شرکا، نحوه تصرف، مطالبه اجرت و امکان استفاده سایر شرکا از عوامل مؤثر در تصمیم دادگاه هستند.
اجرتالمثل پس از پایان اجاره
با انقضای مدت اجاره، مستأجر اصولاً مکلف به تخلیه و تحویل مورد اجاره است. اگر پس از پایان مدت، ملک را در اختیار نگه دارد، آثار مالی تصرف با توجه به ماده ۴۹۴ قانون مدنی و شرایط قرارداد بررسی میشود. در این وضعیت باید میان اجرتالمسمی، اجرتالمثل و وجه التزام قراردادی تفکیک کرد؛ زیرا ممکن است قرارداد برای تأخیر در تخلیه، مبلغ مشخصی تعیین کرده باشد.
اگر مالک پس از پایان مدت با ادامه تصرف موافقت کرده یا توافق جدیدی شکل گرفته باشد، تحلیل حقوقی متفاوت خواهد بود. متن قرارداد و مکاتبات طرفین در این زمینه اهمیت دارد.
مرجع صالح برای رسیدگی
مرجع صالح به نوع خواسته، بهای خواسته و مقررات صلاحیت ذاتی و محلی در زمان طرح دعوا بستگی دارد. دعوای مطالبه اجرتالمثل ممکن است حسب مبلغ و سایر شرایط در دادگاه صلح یا دادگاه عمومی حقوقی رسیدگی شود. همچنین در دعاوی مربوط به حقوق عینی و منافع غیرمنقول، قواعد صلاحیت محلی مربوط به محل وقوع ملک باید مورد توجه قرار گیرد. پیش از ثبت دادخواست، نصابهای قانونی جاری و ماهیت دقیق خواسته بررسی شود.
مدارک لازم برای طرح دعوا
- سند مالکیت یا مدرک اثبات ذیحقی خواهان؛
- مدارک مربوط به تصرف خوانده و مدت آن؛
- قرارداد اجاره یا توافقنامه، در صورت وجود؛
- اظهارنامه یا مکاتبات مطالبه تخلیه یا اجرت؛
- گزارش تأمین دلیل، شهادت شهود یا سایر دلایل قابل استناد؛
- مدارک مربوط به سهم مالکیت در ملک مشاع، حسب مورد.
جمعبندی
مطالبه اجرتالمثل ایام تصرف ملک به احراز حق خواهان، مدت استفاده و مبنای حقوقی تصرف وابسته است. در تصرف بدون اذن، قواعد غصب و ضمان منافع مطرح میشود و در فرض استفاده با اذن نیز ماده ۳۳۷ قانون مدنی، اصل استحقاق اجرتالمثل را مگر در صورت احراز مجانی بودن انتفاع بیان میکند. میزان آن معمولاً با نظر کارشناس تعیین میشود.
توصیه عدلآرا: پیش از طرح دعوا، تاریخ آغاز و پایان تصرف، وضعیت اذن یا قرارداد، سهم مالکیت و مدارک مطالبه را مشخص کنید. تنظیم دقیق خواسته و تفکیک اجرتالمثل از اجارهبها یا وجه التزام، از بروز اختلاف در رسیدگی جلوگیری میکند.